Bước sang giai đoạn phát triển mới, Việt Nam đặt ra yêu cầu tăng trưởng cao trong bối cảnh dư địa chính sách và nguồn lực ngày càng thu hẹp. Giữa vòng xoáy cạnh tranh toàn cầu ngày một gay gắt, đoàn tàu kinh tế không thể tăng tốc nếu vẫn phải kéo theo quá nhiều toa tàu cũ kỹ, nặng nề và chậm chạp. Muốn đi nhanh hơn, điều quan trọng không chỉ là tăng sức kéo của đầu máy mà còn là dám tháo bỏ những toa tàu đã không còn phù hợp.

Thực tế cho thấy, chọn làm thêm gì thường không quá khó. Bất kỳ chiến lược phát triển nào cũng có thể bổ sung thêm mục tiêu, thêm chương trình, thêm dự án, thêm vốn. Nhưng chọn bỏ cái gì mới là quyết định khó nhất, bởi những quyết định ấy thường chạm đến lợi ích, thói quen và cả tâm lý e ngại rủi ro. Chính vì vậy, trong nhiều năm, cách làm quen thuộc là thêm cái mới nhưng vẫn giữ lại cái cũ, mở rộng mà ít khi dám thu gọn hay thậm chí bỏ đi.

Trong khi đó, nguồn lực của đất nước không nhiều đến mức có thể làm tất cả cùng lúc. Tiền vốn, đất đai, con người và cả thời gian đều có giới hạn. Nếu lĩnh vực nào cũng muốn làm, việc gì cũng muốn giữ lại thì nguồn lực buộc phải chia mỏng ra, bị dàn trải. Các mô hình kinh tế chứng minh rằng, cách làm này thường dẫn đến phi hiệu quả tổng thể. Mỗi việc có thể tiến thêm được một ít, song khó tạo được động lực để bứt phá thực sự.

Thời gian qua, Việt Nam đã huy động nhiều nguồn lực, ban hành nhiều chính sách mới và triển khai nhiều chương trình, dự án phát triển trên quy mô lớn. Cách tiếp cận này giúp duy trì tăng trưởng trong ngắn hạn. Tuy nhiên, khi bước sang giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra là cần sắp xếp lại thứ tự ưu tiên để nguồn lực được tập trung hơn và phát huy hiệu quả hơn. Yêu cầu đặt ra lúc này không chỉ là làm thêm bao nhiêu việc mới mà quan trọng hơn chính là dám bỏ đi những thứ không còn phù hợp.

Dám bỏ chưa bao giờ là dễ dàng. Bỏ một dự án đồng nghĩa với việc phải nhìn nhận rằng những tính toán trước đây có thể không còn phù hợp. Bỏ một lĩnh vực ưu tiên cũ có thể kéo theo sự tái phân bổ lại cơ hội, nguồn lực và lợi ích của nhiều chủ thể. Song nếu không dám bỏ, chi phí dài hạn sẽ ngày càng lớn, nguồn lực tiếp tục bị găm giữ ở những lĩnh vực hiệu quả thấp, trong khi những lĩnh vực có tiềm năng tạo giá trị cao hơn khó có đủ nguồn lực để bứt phá.

Có thể hình dung điều này qua một ví dụ quen thuộc trong nông nghiệp. Nhiều nhà vườn ở Việt Nam vẫn có xu hướng giữ càng nhiều trái trên cây càng tốt, phần nhiều xuất phát từ tâm lý tận dụng, sợ bỏ đi thì phí công, phí của. Trong khi đó, ở nhiều nước, nông dân sẵn sàng tỉa bớt trái non ngay từ đầu vụ, chấp nhận thu hoạch ít hơn để dồn dinh dưỡng nuôi những trái còn lại đạt chất lượng cao và bán được giá tốt. Chỉ một khác biệt nhỏ trong cách lựa chọn ấy cũng cho thấy việc dám bỏ chưa bao giờ là dễ. Phát triển kinh tế, suy cho cùng, cũng không khác.

Thời gian gần đây, đã xuất hiện những quyết định cho thấy tư duy dám bỏ đang dần hình thành, thậm chí với những thứ vốn vô cùng gan góc. Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy, cắt bớt tầng nấc trung gian… phản ánh sự đổi mới tư duy căn bản về cấu trúc thể chế và quản trị quốc gia. Quản lý tốt không phải là quản nhiều mà là rõ trách nhiệm và hiệu quả. Trong quản lý kinh tế, Nhà nước cũng từng bước rút khỏi những lĩnh vực mà khu vực tư nhân có thể làm tốt hơn để tập trung vào vai trò kiến tạo thể chế, xây dựng luật chơi và bảo đảm môi trường cạnh tranh bằng đẳng. Cùng với đó, nhiều thủ tục kinh doanh được cắt giảm, cách quản lý chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tạo thêm không gian cho doanh nghiệp và thị trường vận động.

Về bản chất, bỏ cái chưa phù hợp là để mở đường cho cái tốt hơn. Điều này rất gần với tư tưởng “sự phá hủy sáng tạo” của Joseph Schumpeter (1942), theo đó tăng trưởng đến từ việc chấp nhận để những mô hình kém hiệu quả rút lui, nhường chỗ cho cái mới năng động hơn. Mô hình đổi mới sáng tạo mà Việt Nam đang hướng đến sẽ khó hình thành nếu vốn, đất đai và nhân lực vẫn bị giữ lại trong những lĩnh vực năng suất thấp; công nghiệp công nghệ cao sẽ khó lớn nếu nguồn lực tiếp tục bị phân tán vào những ngành công nghiệp cũ; mô hình kinh tế mới khó bứt phá nếu vẫn không dám từ bỏ mô hình đã lỗi thời, v.v… Vì vậy, dám bỏ không phải là quay lưng với tăng trưởng mà là chọn cách tăng trưởng thông minh hơn, chủ động gác lại những thứ không còn hiệu quả để tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực mới, có khả năng sáng tạo giá trị cao hơn và bứt phá hơn.

Rốt cuộc, câu hỏi quan trọng đặt ra với Việt Nam hôm nay là có đủ sẵn sàng và dũng cảm để dừng lại và loại bỏ những thứ cũ kỹ, lạc hậu, không còn phù hợp hay không. Chỉ khi trả lời được câu hỏi này một cách thẳng thắn và nhất quán, Việt Nam mới thực sự có thể tăng tốc, không phải bằng cách gồng mình chạy nhanh hơn mà bằng cách trút bớt gánh nặng để bước đi nhẹ hơn./.